O muzyce i genetyce w Operze Wrocławskiej

Po niemal dziewięciu latach ponownie we Wrocławiu zagościł Festiwal Opery Współczesne, tym razem pod hasłem Operowe Odkrycia. Ta już szósta festiwalowa edycja, zainaugurowana została 5 września efektowną naukowo-metaforyczną muzyczną ucztą, bo tak można by było określić prapremierę opery "GenOm" Michała Ziółkowskiego z librettem Justyny Miguły-Damasiewicz w reżyserii Maxa Nowaka.

Napisana  w języku polskim, fantastycznie zagrana  przez Orkiestrę Opery Wrocławskiej pod batutą Agnieszki Franków - Żelazny, znakomicie czującej muzykę współczesną, składa się z 12 scen i trwa 80 minut. Próby przed wystawieniem tej opery trwały po zaledwie 3 tygodni.

"GenOm " to opowieść o muzyce i genetyce, o geniuszu, który porzucił dobrze zapowiadającą się karierę kompozytorską, by poświęcić się genetyce i, popadając niemal w szaleństwo, poszukiwać tego, co idealne. Nawet pokazywany na początku spektaklu toast  podczas uroczystego bankietu  na kongresie genetyków, główny bohater profesor Teodor Zaks wznosi "za doskonałość". Jest owładnięty pragnieniem stworzenia ideału, co sprawia, że odrzuca nie tylko piękną i oddaną mu partnerkę (wspaniała wrocławska mezzosopranistka Barbara Bagińska), ale i własnego syna jako niedoskonały, pełny błędów, nieudany ludzki eksperyment. Skomplikowana, pełna  konfliktów i wzajemnych animozji jest w "GenOmie" relacja ojca (w wykonaniu występującego gościnnie na prapremierowym spektaklu bas barytona Jerzego Butryna) i syna (także gościnnie tenor Sebastian Mach)

Kiedy po latach Teodor Zaks wraca z Ameryki do Wrocławia, porzucony w dzieciństwie dorosły już syn Adam próbuje się do niego zbliżyć, ale mu się to nie udaje. Adam podobnie jak ojciec jest genetykiem, choć Teodor miał nadzieję, że jego potomek zostanie muzykiem i zajmie się tym, co sam porzucił. Poruszające duety Teodora i Adama podkreśla muzyka pełna niemal filmowej wieloznaczności. Momentami miałam wrażenie jakby rozgrywały się tu sceny z filmu, nasycone odgłosami tykających zegarów i dzwonu - sygnalizującego upływ czasu. Sławny naukowiec Teodor Zaks zachowuje się jak rozczarowany i cierpiący z powodu ułomności swego dzieła doktor Frankenstein, tyle że profesor z Wrocławia obsesyjnie pracuje nad genem doskonałości, ignorując zasady etyki, co zresztą doprowadza do wyrzucenia go z uczelni. 

Libretto Justyny Miguły-Damasiewicz, podobnie jak muzyka skomponowana przez Michała Ziółkowskiego i oryginalna choreografia Tomasza Wygody, zadaje kłam twierdzeniu, że to co stworzone współcześnie zawsze jest trudne, hermetycznie i niezrozumiałe. 

W warstwie  narracyjnej  w otwierającym Festiwal Opery Współczesnej "GenOmie" muzyka i genetyka walczą ze sobą, a o tym, która z tych dziedzin wygrywa przekonujemy się w romantycznym finale. 

Możemy w "GenOmie" obejrzeć poruszające, pełne emocjii dramatyzmu, nasycone symbolami sceny , jak ta ze zmaganiem się profesora z oplatającym go łańcuchem nici, które ostatecznie prowadzą do jego "uwięzienia" w okrągłej  klatce z wizualnym przedstawieniem genomu w środku. 

W spektaklu pojawiają się też trzy Mojry z mitologii greckiej. Zadaniem Lachesis, bogini losu, jest odmierzanie nici ludzkiego istnienia za pomocą wrzeciona, jej siostra Kloto przędzie nić życia, a Atropos ją przecina. Postacie te znakomicie wplatają się we współczesną operową opowieść o upadku pełnego pychy i przekonania o własnej nieomylności Teodora Zaksa.

"GenOm" mimo zastosowania  typowo operowych środków wyrazu ma w sobie dużo z klasycznego teatru. Oprócz śpiewu są tam partie mówione, a  choreografii i ruchom postaci (leżący na scenie Teodor udręczony prześladującymi  go dźwiękami)  towarzyszą w tle projekcje multimedialne (Karolina Jacewicz). Kostiumy (Radosława Niezgoda) są współczesne, a scenografia (również Radosława Niezgoda) od samego początku jest trochę przewrotna - wszak już w pierwszych scenach widzimy na scenie Opery Wrocławskiej poustawiane krzesła i rozsiadającą się na nich "publiczność". Dopiero po chwili orientujemy się, że to dlatego, że za chwilę zacznie się wykład w ramach IV Ogólnopolskiego Kongresu Genetycznego.

 "GenOm" podejmuje nie tylko kwestie porozumienia między ludźmi i różnych postaw wobec życiowych celów, ale też wątek choroby i cierpienia. Profesor Zaks pogrążony w pracy nad genomem co jakiś czas słyszy świdrujący nieprzyjemny  dźwięk, który niczym pisk hamującego pociągu przeszywa jego uszy. Zupełnie jakby porzucona muzyka przypominała mu o sobie boleśnie. Ewidentnie cierpi też na manię wielkości, gdyż bezkrytycznie wierzy w możliwość przekroczenia ograniczeń natury  i stworzenia doskonałego życia.

Libretto było zainspirowane wykładem polskiego genetyka, profesora Michała Witta, "Genetyka i muzyka - co je łączy", którego można było wysłuchać przed prapremierą 5 września.

Spektakl interesująco rozpoczął szóstą edycję Festiwalu Opery Współczesnej i można go zaliczyć do tegorocznych Operowych Odkryć w Operze Wrocławskiej.

Foto: Karpati i Zarewicz

REALIZACJA

Michał Ziółkowski – muzyka

Agnieszka Franków-Żelazny – kierownictwo muzyczne

Anna Grabowska-Borys – kierownictwo chóru

Jakub Grzybowski – asystent dyrygenta

Justyna Miguła – libretto, dramaturgia

Max Nowak – reżyseria

Marysia Stasiak – asystent reżysera

Tomasz Wygoda – choreografia i ruch sceniczny

Anna Szopa-Kimso – asystent choreografa

Radosława Niezgoda – scenografia i kostiumy

Barbara Masłowska – asystent kostiumografa

Bogumił Palewicz – reżyseria świateł

Karolina Jacewicz – projekcje multimedialne

Ivan Zhukov – fortepian, przygotowanie solistów

Anita Tashkinova – fortepian, przygotowanie solistów

Ashot Drnayan-Babrouski – fortepian, przygotowanie solistów

Maciej Węglarz – producent ds. technicznych

Iwona Handzlik – producent

Patrycja Kuruc – inspicjent

Dorota Sawka – tłumaczenie libretta (jęz. angielski)

Katarzyna Zapart – plakat

Tomasz Konieczny – dyrektor castingu Opery Wrocławskiej

⸻

OBSADA

Jerzy Butryn – Teodor

Sebastian Mach – Adam

Barbara Bagińska – Izabela

Maria Rozynek – Cecylia

Sebastian Rutkowski – Gregor

Katarzyna Toboła – Matka

Grzegorz Główka – Adaś

Orkiestra Opery Wrocławskiej

Chór Opery Wrocławskiej